Stefan Banach urodził się 30 marca 1892 roku w Krakowie. Bliższych szczegółów o jego rodzicach brak. Wiadomo jedynie, że pochodził z rodziny góralskiej i że dzieciństwo miał bardzo ciężkie. Już od piętnastego roku życia Banach musiał utrzymywać się z korepetycji.
Poczštkowo studiował matematykę jako samouk. Przez krótki czas uczęszczał na Uniwersytet Jagielloński, a następnie wstšpił na Politechnikę Lwowskš. Studia na Politechnice przerwał wybuch I wojny wiatowej. Banach wrócił do Krakowa. Nie przestał interesować się matematykš, nie odbywał jednak w tym czasie regularnych studiów; poznawał matematykę z ksišżek i z rozmów z matematykami O. Nikodymem i W. Wilkoszem (póniejszymi profesorami).
A oto jak opisuje Steinhaus swe pierwsze spotkanie z Banachem:
"Idšc letnim wieczorem r. 1916 wzdłuż plant krakowskich, usłyszałem rozmowę, a raczej tylko kilka słów; wyrazy "całka Lebesgue'a" były tak nieoczekiwane, że zbliżyłem się do ławki i zapoznałem się z dyskutantami; to Stefan Banach i Otton Nikodym rozmawiali o matematyce".
Tak odbyło się "odkrycie" Banacha. Steinhaus uważał je za swoje największe odkrycie matematyczne.
To spotkanie Steinhausa z Banachem miało niemal natychmiastowe konsekwencje naukowe: Steinhaus zakomunikował Banachowi pewne zagadnienie, nad którym od dłuższego czasu pracował, a w parę dni póniej - ku zdziwieniu Steinhausa - Banach przyszedł z gotowym rozwišzaniem. Tak powstała pierwsza publikacja Banacha, ogłoszona w "Biuletynie Akademii Krakowskiej" wspólnie ze Steinhausem.
Ten efektowny start zwrócił uwagę innych matematyków polskich na Banacha (co też było niemałš zasługš Steinhausa). W 1920 roku profesor Antoni Łomnicki przyjšł Banacha na swego asystenta na Politechnice Lwowskiej, mimo że Banach nie miał ukończonych studiów. Od tego momentu zaczęła się błyskawiczna kariera naukowa Banacha. W tymże roku Banach przedstawia tezę doktorskš Uniwersytetowi Jana Kazimierza (ogłoszonš w trzecim tomie "Fundamenta Mathematicae" pt. Sur les operations dans les ensembles abstraits et leur application aux equations integrales). W 1922 roku Banach się habilituje i w tymże roku zostaje profesorem Uniwersytetu; w dwa lata póniej - członkiem korespondentem Akademii Umiejętnoci.
Jako profesor Uniwersytetu we Lwowie, Banach rozwija - obok dużej aktywnoci dydaktycznej - wielkš działalnoć naukowo-badawczš. Staje się wkrótce największym autorytetem w analizie funkcjonalnej, której jest jednym z twórców. Dokoła niego koncentruje się plejada młodych talentów; wyrasta - pod kierownictwem Steinhausa - nowa, Lwowska Szkoła Matematyczna, która wkrótce, bo już w 1929 roku, zaczyna wydawać własny organ, poswięcony analizie funkcjonalnej - sš to " Studia Mathematica".
W 1932 roku ukazuje się w druku słynne dzieło Banacha Theorie des operations lineaires jako pierwszy tom nowego wydawnictwa "Monografie Matematyczne", którego Banach był jednym z założycieli.
Dzieło to przyczynia się w dużym stopniu do spopularyzowania osišgnięć Banacha wsród ogółu matematyków i do rozwoju analizy funkcjonalnej. O zainteresowaniu wiata matematycznego osobš Banacha wiadczy między innymi fakt powierzenia mu jednego z odczytów plenarnych na Międzynarodowym Kongresie Matematycznym w Oslo w 1936 r.
O uznaniu zasług Banacha w kraju wiadczy też i to, że Banach był kilkakrotnie laureatem nagród naukowych, a w 1939 roku zostaje wybrany na prezesa Polskiego Towarzystwa Matematycznego. Lata wojny spędza we Lwowie.
W latach 1940 i 1941 jest dziekanem na Uniwersytecie. W ciężkich latach okupacji niemieckiej, aby ratować swe życie, jest karmicielem wszy w Instytucie profesora Weigla, w którym preparowane były szczepionki antytyfusowe (z których wiele potajemnie przedostawało się w ręce Armii Krajowej).
powrót
Kariera naukowa
W 1916 dr Hugo Steinhaus zainteresował się przypadkowo spotkanym Banachem (przechodzšc Plantami w Krakowie usłyszał dwóch młodych ludzi rozmawiajšcych o poważnej matematyce, według kršżšcej wród matematyków legendy rozmawiali o całce Lebesguea, jednym z nich był Banach). Spotkanie zaowocowało wspólnš publikacjš i wieloletniš współpracš. W 1920 dzięki wstawiennictwu Steinhausa Banach otrzymał asystenturę (do 1922) w Katedrze Matematyki na Wydziale Mechanicznym Politechniki Lwowskiej u prof. Antoniego Łomnickiego. W 1920 (nie majšc dyplomu ukończenia studiów) doktoryzował się na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie na podstawie rozprawy: Sur les opérations dans les ensembles abstraits et leur application aux équations intégrales (Fundamenta Mathematicae, III, 1922), w której zawarł podstawowe twierdzenia analizy funkcjonalnej, nowej dyscypliny matematyki.
W 1922 habilitował się na Uniwersytecie Jana Kazimierza (decyzja Rady Wydziału z 30 czerwca) i 22 lipca tego roku otrzymał nominację na profesora nadzwyczajnego, a w 1927 na profesora zwyczajnego tego uniwersytetu. W 1924 został członkiem PAU. W latach 19221939 kierował jednym z zakładów w Instytucie Matematycznym Uniwersytetu Jana Kazimierza[2], rozwijajšc obok dużej aktywnoci dydaktycznej wielkš działalnoć naukowo-badawczš. Stał się wkrótce największym autorytetem w analizie funkcjonalnej. Dokoła niego (spotykajšc się w słynnej kawiarni Szkockiej) skoncentrowała się plejada młodych talentów; wyrosła pod kierownictwem Steinhausa nowa, lwowska szkoła matematyczna, która wkrótce, bo już w 1929, zaczęła wydawać własny organ, powięcony analizie funkcjonalnej Studia Mathematica.
W 1932 ukazało się w druku słynne dzieło Banacha Théorie des opérations linéaires jako pierwszy tom nowego wydawnictwa Monografie Matematyczne, którego był jednym z założycieli.
Dzieło to przyczyniło się w dużym stopniu do spopularyzowania osišgnięć Banacha wród ogółu matematyków i do rozwoju analizy funkcjonalnej. O zainteresowaniu wiata matematycznego osobš Banacha wiadczy między innymi fakt powierzenia mu jednego z odczytów plenarnych na Międzynarodowym Kongresie Matematycznym w Oslo w 1936.
O uznaniu zasług Banacha w kraju wiadczy też i to, że był kilkukrotnie laureatem nagród naukowych, a w 1939 zostaje wybrany na prezesa Polskiego Towarzystwa Matematycznego.
Był autorem ponad 60 prac naukowych i twórcš wielu twierdzeń o fundamentalnym znaczeniu dla wielu działów matematyki. Styl pracy Banacha, jego niezwykła intuicja naukowa, bezporednioć i otwartoć pozwoliły mu (wraz ze Steinhausem) na stworzenie Lwowskiej Szkoły Matematycznej. W 1924 został członkiem-korespondentem Polskiej Akademii Umiejętnoci, od 1931 członkiem zwyczajnym Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, członkiem przybranym (1923) i członkiem czynnym (1927) Towarzystwa Naukowego we Lwowie, członkiem założycielem (1919) Polskiego Towarzystwa Matematycznego i jego wiceprezesem (19321936) oraz prezesem (19391945). W 1930 otrzymał nagrodę naukowš miasta Lwowa. W latach 19361939 był wiceprzewodniczšcym Komitetu Matematycznego Rady Nauk cisłych i Stosowanych. W 1939 PAU przyznała mu wielkš nagrodę.
Po zajęciu Lwowa przez wojska sowieckie (22 wrzenia 1939) był profesorem Uniwersytetu Lwowskiego, dziekanem Wydziału Matematyczno-Fizycznego, został też członkiem korespondentem Akademii Nauk Ukraińskiej SRR. Chociaż stronił od polityki, zgodził się zostać delegatem do Lwowskiej Rady Miejskiej.
W czasie okupacji niemieckiej (19411944) Lwowa, z powodu zamknięcia przez Niemców uczelni wyższych, pozbawiony możliwoci pracy zawodowej, wraz z wieloma innymi przedstawicielami nauki, kultury, członków ruchu oporu, młodzieży gimnazjalnej i akademickiej we Lwowie był wraz z synem Stefanem, studentem medycyny, karmicielem wszy w Instytucie Badań nad Tyfusem Plamistym i Wirusami profesora Rudolfa Weigla, dzięki czemu posiadał dokument, który skutecznie chronił go przed represjami okupantów. Od 1942 do 1944 był wykładowcš matematyki na Państwowych Technicznych Kursach Zawodowych.
Po ponownym zajęciu Lwowa przez Armię Czerwonš (27 lipca 1944) kontynuował swojš pracę na Uniwersytecie Lwowskim jako kierownik katedry matematyki. Wykładał też w Lwowskim Instytucie Politechnicznym. Mieszkał u zaprzyjanionej rodziny lwowskich kupców Riedlów w ich kamienicy przy ul. Dwernickiego 12. Przygotowywany był jego wyjazd na stałe do Krakowa, gdzie miał podjšć wykłady na UJ. W styczniu 1945 zachorował jednak na raka płuc i wyjazd nie doszedł do skutku. Zmarł 31 sierpnia 1945, został pochowany w grobowcu Riedlów na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie tuż obok grobu Marii Konopnickiej. Jego pogrzeb, w którym wzięły udział tłumy mieszkańców Lwowa, był wielkš manifestacjš polskiego rodowiska naukowego, które jeszcze pozostało we Lwowie. Na cmentarzu Łyczakowskim żegnało go 16 mówców.
powrót
Anegdoty
Banach znany był ze swej niechęci do formalnych procedur akademickich i nie tylko nie skończył studiów, ale i doktorem został w sposób doć niezwykły. Gdy rozpoczšł pracę we Lwowie, był już autorem wielu doniosłych rezultatów i wcišż uzyskiwał kolejne. Jednak na uwagi, że powinien wkrótce przedstawić pracę doktorskš odpowiadał, że ma jeszcze czas i może wymylić co lepszego, niż to, co osišgnšł do tej pory. Jego koledzy wymylili fortel. Kto spisał najnowsze rezultaty jego pracy, co zostało uznane za znakomitš pracę doktorskš. Przepisy jednak wymagały również egzaminu, którego Banachowi absolutnie nie chciało się zdawać. Ale Banach był entuzjastš dyskusji naukowych więc pewnego dnia zaczepiono Banacha na korytarzu Uniwersytetu Jana Kazimierza:
- Czy mógłby pan wpać do dziekanatu, sš tam jacy ludzie, którzy majš pewne problemy matematyczne, a pan na pewno potrafi im wszystko wyjanić.
Banach udał się zatem do wskazanego pokoju i chętnie odpowiedział na wszystkie pytania, niewiadom tego, że włanie zdaje egzamin doktorski przed specjalnš komisjš.
Lwowscy matematycy, z Banachem na czele, spotykali się systematycznie w kawiarni "Szkockiej" niedaleko uniwersytetu, przy ulicy Akademickiej. Niewštpliwie na tak niezwykle częste wizyty w kawiarni duży wpływ miała osobowoć i charakter Banacha. Praktycznie cały czas wolny od wykładów spędzał on w kawiarni. Atmosfera gwaru kawiarnianego i zaduchu bardzo mu odpowiadała. Tam mógł bez końca mówić o matematyce, rozwišzywać problemy, stawiać nowe. Rozwišzania zapisywali na papierowych serwetkach i blatach marmurowych stolików, ale po zakończeniu tych długich sesji wszelkie notatki były pieczołowicie wycierane przez obsługę kawiarni. Niejedno twierdzenie w ten sposób zniknęło bezpowrotnie. W końcu żona Banacha kupiła specjalny zeszyt z marmurowš okładkš, w którym bywalcy kawiarni zapisywali stawiane tam problemy. Zeszyt ten, nazwany Księgš Szkockš, znajdował się stale w kawiarni i kelner przynosił go na każde żšdanie matematyków.
Każdy, profesor i student, mógł do niej wpisać swój problemat. Księgę tę otwiera zagadnienie na temat przestrzeni metrycznej, które wpisał Stefan Banach 7 lipca 1935 roku. Kończy jš problemat Hugona Steinhausa z 31 maja 1941 roku powięcony podziałowi liczby zapałek w pudełku. W latach 1935-1941 uczeni zapisali w Księdze Szkockiej 193 problemy. Znajdowały się wród nich fundamentalne zagadnienia z analizy funkcjonalnej i doć błahe łamigłówki o wartoci zabawowej. Autorami problemów byli najczęciej wybitni uczeni z kraju i zza granicy i co ciekawe pewne problemy zawarte w niej nie zostały dotychczas rozwišzane. Jednš z najbardziej charakterystycznych cech tej Księgi było to, że autorzy problemów często wyznaczali nagrody za ich rozwišzanie. Von Neumann dla przykładu, który w Księdze Szkockiej zapisał po niemiecku zagadnienie dotyczšce algebry Boole'a i za jego rozwišzanie oferował bliżej nieokrelonš iloć whisky, a Stanisław Mazur obiecał za rozwišzanie jednego z zagadnień, które postawił, żywš gę.
Spotkania w kawiarni bywały niezwykle długie. Wiadomo o siedemnastogodzinnym posiedzeniu, w którego efekcie osišgnięto ciekawy rezultat, niestety zapomniany, gdyż został starty przez kelnera. Niektórzy twierdzš, że nie było to najdłuższe spotkanie i razu pewnego dwaj matematycy tak zapalili się do dyskusji, że przesiedzieli w kawiarni 40 godzin bez przerwy!
Kilka razy we Lwowie pojawiał się von Neumann na polecenie twórcy cybernetyki Norberta Wienera, aby namówić Banacha do emigracji naukowej do USA i wykorzystać jego talenty matematyczne do prac dla potrzeb militarnych tak jak było w przypadku Stanisława Ulama (przetłumaczył on po wojnie Księgę Szkockš na język angielski).
Podczas trzeciej wizyty von Neumanna - miała ona miejsce w lipcu 1937 roku - Banach spytał:
- Ile dolarów proponuje profesor Wiener?
- Oto czek - odpowiedział zadowolony Amerykanin, na którym Wiener napisał jedynkę i poprosił, żeby dopisać tyle zer, ile pan uzna za stosowne.
Banach umiechnšł się ironicznie i spojrzał na amerykańskiego kolegę przenikliwymi, niebieskimi oczami.
- To za mała suma, aby opucić Polskę... za mała.
Był zbyt przywišzany do Lwowa, do przyjaciół, do Kawiarni Szkockiej, do Wschodnich Karpat, do drużyny piłkarskiej "Pogoni", żeby emigrować do Ameryki. Podobno był to jeden z rzadkich momentów, gdy von Neumann nie mógł z siebie wydusić słowa.
Banach był wiadomy swojej wartoci. Ponoć gdy jego siostra wyjeżdżała do Paryża, dał jej takš mniej więcej radę:
- Id do matematyków i powiedz, że jeste siostrš Banacha. Wszędzie otworzš Ci drzwi.
Stefan Banach nie znosił wszelkich posiedzeń uniwersyteckich. Gdy dostawał zaproszenie na takie posiedzenie, mówił:
- Wiem, gdzie nie będę.
W roku 1983 podczas Międzynarodowego Kongresu Matematyków, odbywajšcego się w Warszawie, kilku matematyków zagranicznych dowiedziało się, że istnieje w tym miecie ulica Banacha, na której jeden z tramwajów ma swój końcowy przystanek. Koniecznie chcieli tę ulicę zobaczyć, udali się więc na niš owym tramwajem. Gdy dotarli do końca, okazało się, że znajduje się tam sporej wielkoci nie zabudowany obszar. Stwierdzili wówczas zgodnie, że nie jest to "ulica Banacha", ale raczej "przestrzeń Banacha" (przestrzeń Banacha - podstawowe pojęcie analizy funkcjonalnej).
powrót
Publikacje
Ogólna lista publikacji Stefana Banacha obejmuje 58 pozycji, z tego 6 pomiertnych. Nie tu jest miejsce na szczegółowe omawianie wyników Banacha i ich matematycznej wartoci. Czytelnik znajdzie najbardziej kompetentnš analizę twórczoci naukowej Banacha w zeszycie "Colloquium Mathematicum" tom 1 z 1948 roku, powięconym jego pamięci (pracę Steinhausa, Orlicza i Marczewskiego), oraz w przemówieniach na uroczystoci ku czci Banacha, inaugurujšcej konferencję z analizy funkcjonalnej we wrzeniu 1960 roku (przemówienie Mazura i znakomitych goci zagranicznych: Sobolewa ze Zwišzku Radzieckiego, M. H. Stone'a ze Stanow Zjednoczonych i B. Szokefalvi-Nagy'a z Węgier). Wreszcie Dzieła zbiorowe Banacha, wydane przez Instytut Matematyczny PAN, których pierwszy tom ukazał się w 1967 roku, zaopatrzone sš w szczegółowe komentarze naszych specjalistów.
Tu pragnę podkrelić, że choć analiza funkcjonalna była głównš domenš działalnoci naukowej Banacha, i wyniki jego w tym zakresie przyniosły mu wiatowš sławę, to Banach również w innych działach matematyki położył duże zasługi. Do tych działów należš między innymi teoria funkcji rzeczywistych, teoria szeregów ortogonalnych, opisowa teoria mnogoci.
Jeden z najbardziej sensacyjnych wyników z teorii mnogoci znaleziony był przez Banacha wspólnie z Tarskim i opublikowany w pracy "Sur la decomposition des ensembles de parties respectivement congruentes". Osobicie szczycę się tym, że wraz z Banachem, z którym blisko się przyjaniłem, byłem autorem pracy o rozwišzaniu tzw. "ogólnego zagadnienia miary", dajšc impuls do dalszych badań wielu autorom.
Wród innych wspólnych prac jest wiele takich, które Banach napisał ze swymi uczniami (zwłaszcza z S.Mazurem). Było to rezultatem stylu pracy Banacha: wiele wyników powstawało w dyskusji z uczniami i współpracownikami, częstokroć przy czarnej kawie, w restauracji lub kawiarni (w szczególnoci w czasie słynnych biesiad w Kawiarni Szkockiej)
powrót